Sinh lý buồng trứng

3 min read

Sinh lý phát triển nang noãn từ bào thai đến mãn kinh, cơ chế chiêu mộ nang, điều hòa qua AMH/PTEN-PI3K-Akt và hoạt động trục hạ đồi-yên-buồng trứng trong chu kỳ buồng trứng.

Buồng trứng và kho nang nguyên thủy

Tuần 7 thai kỳ: Noãn nguyên bào (germ cell) từ túi noãn hoàng di chuyển vào ụ sinh dục, phân chia nguyên nhiễm nhanh chóng.

Nang noãn nguyên thủy: Mỗi noãn nguyên bào được bọc quanh bởi lớp tế bào tùy hành (từ trung mô/phúc mạc). Vào giữa thai kỳ, toàn bộ noãn nguyên bào đồng loạt ngưng phân chia → nằm im trong nang nguyên thủy cho đến tuổi dậy thì.

Chiêu mộ nang noãn nguyên thủy

Chiêu mộ nguyên khởi (Primordial Recruitment): Mỗi đợt 400 nang nguyên thủy được đánh thức, độc lập với FSH/LH. Cơ chế cận tiết:

PTEN-PI3K-Akt: Cân bằng PTEN (ức chế) và PI3K (kích hoạt) quyết định nang nào “thức giấc”.
AMH (từ tế bào hạt nang tiền hốc → nang hốc nhỏ) ức chế quá mức chiêu mộ, như “người gác cổng”.

Hình “Con đường PTEN/PI3K/AKT”.

Phát triển nang trước khi lệ thuộc gonadotropin

Nang đã chiêu mộ → noãn sơ cấp → noãn thứ cấp sớm → noãn thứ cấp muộn.

AMH tiếp tục kìm hãm tăng tốc phát triển, bảo vệ chỉ còn 10 nang/noãn trên 60-90 ngày vào giai đoạn “lệ thuộc gonadotropin”.

Hình “Điều hòa chiêu mộ noãn nang”.

Trục hạ đồi-tuyến yên-buồng trứng

Hạ đồi

KNDy neuron (kisspeptin, neurokinin B, dynorphin): Điều khiển GnRH neuron. Kisspeptin → kích thích GnRH → phóng thích theo xung vào máu cửa tuyến yên.

Hình “KNDy và GnRH neuron”.

Tuyến yên

Xung GnRH → tiết FSH (xung thưa) và LH (xung dày).

FSH & LH → hoạt hóa nang thứ cấp đã có thụ thể tương ứng.

Buồng trứng

Hình “Thuyết 2 tế bào, 2 hormone”.

Bảng “Các giai đoạn phát triển nang trứng”.

Giai đoạn nang	Nguồn androgen	Nguồn estrogen	Phát triển
Nang thứ cấp sớm	Tế bào vỏ (theca)	Tế bào hạt: Aromatase hóa androstenedione → estrone/estradiol	Nang nào nhiều tế bào hạt & thụ thể FSH hơn sẽ sinh estrogen nhiều hơn → cạnh tranh FSH
Nang de Graaf (chín)	LH ↑ → tế bào vỏ → androgen	FSH ↑ → tế bào hạt → estradiol mạnh	Estradiol đạt ngưỡng & duy trì đủ lâu → phản hồi dương lên hạ đồi → đỉnh LH → phóng noãn

Phóng noãn và hoàng thể hóa

Hình “Tiến trình phát triển noãn nang”.

Đỉnh LH (phản hồi dương estradiol) → hoàn thành giảm nhiễm I, bắt đầu giảm nhiễm II → phóng noãn sau 36 giờ.

Hoàng thể: Tế bào vỏ + tế bào hạt chuyển sang hoàng thể → tiết progesterone & estradiol (đỉnh 7 ngày sau phóng noãn).

Progesterone → pha tiết nội mạc tử cung, ức chế GnRH/FSH/LH (phản hồi âm) → hoàng thể thoái triển → mức steroid giảm đột ngột → khởi động chu kỳ mới.

Biến động hormone trong chu kỳ

Hình “Biến động hormone”.

FSH tăng nhẹ giai đoạn nang → giảm do estradiol & inhibin B.
LH đỉnh trước phóng noãn.
Estradiol tăng dần, đỉnh giữa chu kỳ.
Progesterone tăng cao trong pha hoàng thể.

Chu kỳ nối tiếp

Hình “Chu kỳ nối tiếp”.

Mỗi chu kỳ kéo dài 90 - 120 ngày từ chiêu mộ nguyên thủy đến thoái triển bạch thể.
Chỉ 4 tuần cuối chịu ảnh hưởng trực tiếp của trục HĐ-Y-BT, phần còn lại phát triển độc lập.

Tài liệu tham khảo

Trường ĐH Y Dược TP. HCM (2020) - Team-based learning.